El Greco: Τα Αριστουργήματα Ενός Περίπλοκου Πινέλου

Ο El Greco θεωρείται όχι μόνο Ισπανός, αλλά και ο θεμελιωτής της ισπανική σχολής. Από την άλλη, είναι ο Έλληνας που έφερε το Βυζάντιο και την Ανατολή στην καρδιά της Δύσης. Τελικά, τι είναι, Έλληνας ή Ισπανός;

Ο Δομήνικος Θεοτοκόπουλος (1541-1614) ή αλλιώς El Greco πέρασε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του σε τρεις πόλεις, τον Χάνδακα της Κρήτης, τη Βενετία και το Τολέδο. Το πολιτιστικό κλίμα και στις τρεις αυτές γωνιές της αναγεννησιακής Ευρώπης ήταν ιδιαίτερα ευνοϊκό για έναν άντρα με ξεχωριστές καλλιτεχνικές ανησυχίες.

Χάνδακας (Ηράκλειο Κρήτης)

Ο Θεοτοκόπουλος μεγάλωσε σε μια Κρήτη, όπου συμβίωναν η λατινική και η βυζαντινή χριστιανική παράδοση. Το γεγονός αυτό, σε συνδυασμό με την αστική καταγωγή του, συνέβαλαν ουσιαστικά προς τη δημιουργία του εικαστικού μοντέλου, που παρουσίασε από το δεύτερο μισό του 16ου αιώνα έως το θάνατό του.

El-Greco-cleansing-of-the-temple-unique-lifeφωτογραφία

Όμως, κάποια στιγμή η Κρήτη αποδείχτηκε πολύ μικρή για να τον κρατήσει. Ο El Greco δεν απαρνήθηκε ποτέ την καταγωγή του, αλλά πάντα κοίταζε προς τη Δύση…

Βενετία και Ρώμη

Ο Θεοτοκόπουλος μετοικεί στην Ιταλία το 1567. Εκείνη την περίοδο, η Βενετία ήταν κάτι από μια “νέα” αρχαία Αθήνα και Ρώμη μαζί. Στην Ιταλία γνωρίζεται με σπουδαίους δασκάλους και καλλιτέχνες της εποχής, όπως ο Τιτσιάνο (1490-1576), ο Τιντορέτο (1518-1594), ο Μπασάνο (1517-1592), ο Κλόβιο (1498-1578) κ.ά.

Η επαγγελματική του κατάρτιση πλαισιώνεται, όπως ήταν αναμενόμενο, και από τη δυτική τεχνοτροπία. Ορισμένα από τα πιο γνωστά του έργα κατά την παραμονή του στην Ιταλία είναι:

  • η Προσκύνηση των Μάγων (Μουσείο Μπενάκη),
  • το Τρίπτυχο της Μοδένας (Galleria Estense) και
  • η Θεραπεία του Τυφλού (Πινακοθήκη Δρέσδης).

Όμως, το αγαπημένο παιδί της ρωμαϊκής καλλιτεχνικής σκηνής εξακολουθεί να είναι ο Μιχαήλ Άγγελος (1475-1564), που είχε πεθάνει μερικά χρόνια πιο πριν. Σύμφωνα με εικασίες ο Θεοτοκόπουλος αναφέρθηκε μια φορά στον Μιχαήλ Άγγελο σαν “έναν καλό άνθρωπο, που ωστόσο δεν ήξερε να ζωγραφίζει”.

Τολέδο, Ισπανία

Το 1577, ο Kρητικός ζωγράφος φτάνει στην Ισπανία προς αναζήτηση και περαιτέρω ανάπτυξη της “κλασικής” και της “γεωμετρικής” τεχνοτροπίας. Ένα χρόνο αργότερα γεννιέται ο γιος του, Χόρχε Μανουέλ. Η γυναίκα του μάλλον πέθανε στη γέννα και ο Θεοτοκόπουλος αναλαμβάνει την ανατροφή και εκπαίδευση του γιου του, ο οποίος όμως ποτέ δεν θα ξεπεράσει τον πατέρα του.

christ-healing-the-blind-man-el-greco-unique-lifeφωτογραφία

Στο Τολέδο, την έδρα της ισπανικής αυτοκρατορικής αυλής, ο El Greco αναλαμβάνει τη διακόσμηση ναών και μοναστηριών, δημιουργεί ορισμένους εξαίσιους πίνακες με θρησκευτικό περιεχόμενο, όπως η Αποκαθήλωση στον τάφο, η Ανάληψη, ο Διαμερισμός των ιματίων, ο Άγιος Ιωάννης ο Ευαγγελιστής και ο Άγιος Βενέδικτος, αλλά και μερικά εξαιρετικά πορτρέτα αυλικών, κληρικών, ανθρωπιστών, πολλές προσωπογραφίες (π.χ. ο Ιππότης με το χέρι στο στήθος) και πίνακες με αλληγορικά θέματα.

Έλληνας ή Ισπανός;

Το Τολέδο για τον Δομήνικο Θεοτοκόπουλο ήταν ένα ασφαλές λιμάνι για να ξεδιπλώσει το τεράστιο ταλέντο του. Εκεί αναγνωρίστηκε, εδραιώθηκε και δημιούργησε μερικά από τα πιο γνωστά του έργα. Εκεί έκανε οικογένεια. Εκεί πέθανε και τάφηκε στην εκκλησία του Σάντο Δομίγο ελ Αντίγουο.

Από την άλλη πλευρά, βέβαια, υπάρχει και η άποψη πως το Τολέδο δεν ήταν τίποτα περισσότερο από μια θετή πατρίδα. Λίγο καιρό μετά τον θάνατό του διατυπώθηκαν αρνητικά σχόλια για το έργο του, κυρίως επειδή ήταν ξένος. Άλλωστε, οι Ισπανοί του είχαν δώσει το προσωνύμιο El Greco.

Από τα μέσα του 19ου αιώνα η αντιμετώπιση αυτή αλλάζει, θεωρείται όχι μόνο Ισπανός, αλλά και ο θεμελιωτής της ισπανική σχολής. Από την άλλη, είναι ο Έλληνας που έφερε το Βυζάντιο και την Ανατολή στην καρδιά της Δύσης.

Τελικά, τι είναι ο El Greco Έλληνας ή Ισπανός;

Μα, έχει σύνορα η τέχνη;